خانه / در حاشیه / نگاهی به بحث تالیف کتب مرجع دندانپزشکی
سوالاتی در مورد کتب مرجع دندانپزشکی
سوالاتی در مورد کتب مرجع دندانپزشکی

نگاهی به بحث تالیف کتب مرجع دندانپزشکی

Rate this post

چندی است که بحث داغی در مورد تدوین کتب مرجع ملی برای رشته دندانپزشکی مطرح شده است. البته هدف گذاری دقیق برنامه ریزان برای مرجع ملی به روشنی معلوم نیست. اینکه این کتاب‌ها برای جایگزینی رفرنس‌های دانشگاهی موجود طراحی شده‌اند، یا صرفاً برای امتحان‌های سراسری کشوری در نظر گرفته خواهند شد هنوز مشخص نشده است.
به عنوان یک روزنامه نگارآنچه در وهله اول به ذهن می‌آید این است که پسوند “ملی” برای پروژه انتشار کتاب‌هایی با عنوان مرجع ملی چندان ایده خوشایندی را به ذهن نمی‌رساند. چرا که بی اختیار به یاد خودروی ملی، کفش ملی، اینترنت ملی و باقی چیزهای ملی می‌افتیم و ناخودآگاه ذهنیت غیرمثبتی نسبت به این پروژه پیدا می‌کنیم! نتیجه اینکه ذهنیت بسیاری از افراد از همان اول با تورش واژه ملی متل می‌شود و ممکن است از مزایایی که تدوین چنین کتبی می‌تواند داشته باشد غافل شوند. در این مطلب ابتدا به تاریخچه‌ای از ناشران مطرح دنیا در حوزه علوم پزشکی و دندانپزشکی می‌پردازیم که مطمئناً بی‌ربط به مبحث انتشار کتاب‌های مرجع دندانپزشکی نیست. بعد به بررسی چند دیدگاه مختلف با طرح سؤال در مورد ایده انتشار کتب مرجع ملی دندانپزشکی می‌پردازیم.

تاریخچه‌ای از اصلی‌ترین ناشرین بین المللی دندانپزشکی:

الوزیر (Elsevier) موسسه ای انتشاراتی است که اگر چه در سال 1880 به عنوان موسسه انتشاراتی به ثبت رسیده است اما بنیانگذار آن در سال 1580 در قالب یک کتاب فروش و ناشر به طور اولیه آن را پایه نهاده است. تا به امروز الزویر توانسته است که بزرگ‌ترین و در عین حال قدیمی‌ترین بنگاه انتشاراتی علمی دنیا باشد! الزویر نام خویش را از نام یک چاپخانه قدیمی هلندی به نام «خانهٔ الزویر» گرفته است. خاندان الزویر مدت‌ها در کشور هلند به امر فروش کتاب و چاپ کتاب مشغول بوده‌اند. بنیانگذار این خاندان لودیک الزویر در شهر لیدن زندگی می‌کرد.
الزویر بیش از 7000 کارمند در هفتاد دفتر در 24 کشور مختلف دنیا دارد. 2000 عنوان ژورنال و 20000 کتاب منتشر می‌کند و طبق برآوردی که در سال 2003 صورت گرفت، 25 درصد تجارت جهانی انتشارات علم، تکنولوژی و پزشکی دنیا را در دست دارد!
الوزیر صاحب سرویس‌های VirtualE, ScienceDirect, Scopus, Scirus, EMBASE, Engineering Village, Compendex, Cell, SciVal, Pure, Analytical Services. می‌باشد که سرویس ساینس دایرکت پلتفرم آنلاین الزویر برای دسترسی به ژورنال‌ها، کتاب‌ها، مقالات و هندبوک‌ها می‌باشد.
قسمتی مجزا به نام علوم سلامت (Health sciences) در الزویر وجود دارد که به سیزده زبان دنیا ژورنال‌ها، مقالات و کتب پزشکی منتشر می‌کند. پایگاه داده‌ها (دیتابیس) الزویر “اسکوپوس” نام دارد.
نشریه لنست که در سال 1823 توسط جراح انگلیسی توماس ویکلی بنیان گذاری شد و یکی از معتبرترین و پیشروترین نشریات حوزه پزشکی است در سال 1991 توسط الزویر خریداری شد و هم اکنون در مالکیت این موسسه قرار دارد.
موزبی (Mosby) هم در سال 2000 توسط الزویر خریداری شد و از شرکت‌های اقماری تحت تابعیت الزویر می‌باشد اما به صورت مستقل به فعالیت خود ادامه می‌دهد. بسیاری از رفرنس‌های معتبر رشته‌های علوم پزشکی
ساندرز هم که از ناشران معروف در زمینه پزشکی و دندانپزشکی است از شرکت‌های اقماری الزویر می‌باشد.
وایلی-بلک‌ول: (Wiley-Blackwell) انتشارات بین‌المللی علمی، تخصصی، پزشکی و دانشگاهی کمپانی جان وایلی و پسران است. سابقه تأسیس این انتشارات به قرن نوزدهم بر می‌گردد. انتشارات بلک ول در سال 1922 تأسیس شد. در ادامه انتشارات وایلی-بلک ول، از ادغام دو شرکت «انتشارات بلک‌ول» و «شرکت بین‌المللی علمی، تخصصی و پزشکی جان وایلی» در سال ۲۰۰۷ تشکیل شد. این کمپانی هر سال نزدیک به ۱۵۰۰۰ ژورنال علمی و بیش از ۱۵۰۰۰ کتاب جدید چاپ می‌کند. خود انتشارات وایلی که با کتاب‌های “برای احمق‌ها”(for dummies) در ایران در میان عموم شناخته شده است در سال 1807 بنیان گذاشته شده است.
انتشارات Quintessence Editions Ltd. هم از زیر مجموعه‌های گروه Quart می‌باشد که در سال 1976 تأسیس شده است.
Lippincott Williams & Wilkins (LWW) هم از انتشارات معروف کتب پزشکی زیر مجموعه Wolters Kluwer می‌باشد که سابقه خشت اول بنای این شرکت به 1836 برمی گردد.
Oxford University Press (OUP) دومین انتشارات دانشگاهی از نظر قدمت و اولین انتشارات در مقام بزرگی بازار نشر می‌باشد و اولین سابقه انتشار کتاب آن به حدود قرن پانزده میلادی برمی‌گردد!
Cambridge University Press (CUP) قدیمی‌ترین انتشاراتی دانشگاهی دنیا و بزرگ‌ترین انتشاراتی بعد از انتشارات دانشگاه آکسفورد می‌باشد.
: Lexi comp در سال 1978 تأسیس شده است و ناشر بسیاری از کتب خلاصه کلینیکی، رفرنس‌ها، اپلیکیشن‌ها و برنامه‌های آنلاین می‌باشد.
انتشارات اسپرینگر یک شرکت انتشارات آمریکایی در زمینهٔ چاپ ژورنال علمی و کتاب علی الخصوص در زمینه علوم پزشکی است که توسط برنهارد اسپرینگر در سال ۱۹۵۰ بنیان‌گذاری شده است و مقر آن در نیویورک می‌باشد.

کتب مرجع ملی را در ایران چه کسانی تألیف خواهند کرد؟

آنچه مسلم است “دبیرخانه دندانپزشکی” پشت تألیف مراجع دندانپزشکی حضور دارد. همین قضیه دولتی بودن چنین پروزه بزرگی اولین نکته منفی در مورد آن است. وقتی که پای بخش خصوصی و رقابت در میان نباشد، انحصارگرایی دولتی می‌تواند به ارائه کتب مرجع دندانپزشکی باکیفیت بالا یا نازل منجر شود و در نهایت کاری انجام خواهد شد و همه جامعه علمی کشور به صورت از بالا به پایین مجبور به پذیرش آن خواهند شد. شایان ذکر است که بخش خصوصی درحوزه نشر کشور مخصوصاً در شاخه دندانپزشکی احتمالاً از چنین توانی هم در مشارکت با تألیف کتب مرجع برخوردار نیست.

چه لزومی به وجود مرجع ملی و اتلاف وقت و سرمایه برای آن وجود دارد؟

سؤال دوم موجودیت پروژه‌ای به نام مرجع ملی را رد می‌کند. با وجود مراجع معتبرحوزه دندانپزشکی و سرعت انتشار علم در دنیا، چه دلیلی وجود دارد ما خودمان کتب مرجع را تألیف کنیم؟ موافقان این طرح می‌توانند مدعی شوند که تألیف مرجع ملی برای هر رشته دندانپزشکی می‌تواند فاکتورهای بومی را دخیل کند و دوم اینکه انحصار برخی ناشران و شرکت‌ها را از بین ببرد. مورد اول یعنی “بومی سازی” علم البته جای بحث بسیار گسترده و زیادی دارد. از نظر ذاتی “علم بومی” در دنیای امروز معنایی ندارد. علم مرز نمی‌شناسد. دانش بومی ما فقط در مقیاس جهانی می‌تواند حائظ ارزش باشد. سؤال این است که ما آیا باید در پی بومی سازی علم خود (و علم دیگران!) باشیم یا باید در پی جهانی ساختن تولیدات علم و فناوری خود باشیم. سهم ما از تولید علم دنیا در حدود 1.5(تا 1.7) درصد است که رقم بزرگی نیست با این میزان از تولید علم بالطبع در بهترین حالت باید 98 درصد از حجم رفرنس‌های تألیفی ما را به طور میانگین منابع خارجی تشکیل بدهند! که با یک حساب سرانگشتی تألیف و در ادامه به‌روز نگه داشتن چنین رفرنس‌هایی منطقی به نظر نمی‌رسد!

سؤال دوم: کتب مرجع ملی بر چه اساسی، به چه زبانی و توسط چه کسانی نوشته خواهند شد؟

منابعی که برای نگارش کتب مرجع دندانپزشکی استفاده خواهند شد چه قدر منابع “ملی” خواهند بود؟ آیا اگر کتب مرجع ملی به زبانی غیر از انگلیسی نوشته شوند واقعاً می‌توانند به عنوان مرجع مطرح شوند و سؤال سوم اینکه آیا از تجربه اساتید بنیان گذار و پرسابقه رشته دندانپزشکی در طرح موضوع و اجرای این پروژه استفاده خواهد شد؟ همه این سؤالات، سؤالات بیشتری به دنبال خود دارد و در ماهیت خود موضوع تشکیک ایجاد می‌کند که دست اندرکاران کتب مرجع دندانپزشکی می‌توانند پاسخگوی آن‌ها باشند.

آیا تجربه موفقی در انتشار کتب مرجع ملی در کشورهای دیگر هم سطح و مشابه ما وجود دارد؟

در کشور شوروی سابق و اقمار شوروی سابقه استفاده از کتب رفرنس بومی وجود داشت که البته امروزه می‌دانیم تجربه چندان جالبی نبوده است و باعث قطع ارتباط علمی و پسرفت مجامع دانشگاهی این کشورها شده بود. بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا الزاماً مرجع ملی ندارند بسیاری از کشورهای تولید کننده علم، حتی اگر دانش بومی هم داشته باشندبیشتر در صدد ارائه آن در مقیاس جهانی بوده‌اند تا انتشار کتبی به اسم کتاب مرجع با شاخصه‌های بومی.
در کشورهای نوظهور  در زمینه علمی مانند برزیل و هند هم انتشار کتب رفرنس در سال‌های اخیر مطرح شده است. این کتاب‌ها البته به زبان بین المللی (انگلیسی) تألیف شده‌اند و بیشتر حائظ مولفه‌های بین المللی نشر تولیدات علم هستند تا مولفه‌های بومی. انتشار این کتاب‌ها بیشتر جنبه رقابت برای کسب سهم در بازار دارد و با تکیه بر استفاده از انتشارات معتبر جهانی برای انتشار این کتاب‌ها اقدام شده است. به نظر می‌رسد که در یک چارچوب و برنامه ریزی صحیح، کتب مرجع تألیفی در کشور ما به زبان انگلیسی می‌تواند از توان رقابتی و جهانی شدن برخوردار باشد. چنانچه نمونه‌هایی داشته‌ایم که در حوزه دندانپزشکی تألیف همه یا قسمت‌هایی از کتب مرجع بین المللی را، از مولفان ایرانی انجام داده‌اند.

کتب مرجع ملی چه فایده و مزیتی در شرایط حاضر خواهند داشت؟

سردرگمی در منابع تحصیلی در دانشکده‌های مختلف و منابع اعلام شده جهت آزمون‌های سراسری (ورودی دستیاری، بورد ملی و بورد تخصصی و …) با تألیف کتب مرجع ملی برطرف خواهد شد. وحدت رویه در آموزش و یکسان سازی سطوح آموزش نظری در دانشکده‌های مرکز و خارج مرکز صورت خواهد گرفت. ارزیابی کیفی و کمی دانش نظری دانشجویان دندانپزشکی سهل الوصول تر خواهد شد. از بسیاری از سردرگمی‌ها در مورد انتخاب منبع استاندارد، جلوگیری به عمل خواهد آمد. فرهنگ نگارش جزوات تألیفی که موجب کم سواد شدن دانشجویان و دور افتادن آن‌ها از جریان علم می‌شود، احتمالاً می‌تواند با این پروژه دگرگون شود.

مرجع ملی دندانپزشکی و جریان آزاد اطلاعات؟

اختلال در جریان آزاد اطلاعات علمی دنیا بیش از آنکه به تألیف کتب مرجع ملی بستگی داشته باشد، به رویکردی بستگی خواهد داشت که نسبت به این کتاب‌ها از سوی مجامع رسمی اتخاذ می‌شود. رویکرد انحصار طلبانه نسبت به این رفرنس‌ها، الزام همه، به استفاده از آن‌ها اجازه نخواهد داد این منایع هر قدر هم که پرمحتوا باشند، در یک رقابت آزاد بر کتب مرجع جهانی غلبه کنند. بسنده کردن به این منابع ممکن است موجب قطع ارتباط محیط‌های آکادمیک با منابع خارجی شود و موجب پسرفت علمی ما شود. از طرف دیگر معرفی کتب مرجع و الزام دانشگاه‌ها به قرار دادن آن‌ها در برنامه آموزشی خود با اصل استقلال دانشگاه و استاد در تضاد خواهد بود.

چه مرجعی در ایران تجربه و توان لازم برای انتشار مداوم منابع ملی را خواهد داشت؟ بودجه و هزینه به‌روز نگه داشتن این مراجع از کجا تأمین خواهد شد؟

هزینه، بودجه و مدیریت متمرکزی برای انتشار منظم ویرایش‌های کتب مرجع وجود خواهد داشت. این قضیه بالطبع نمی‌تواند قائم به فرد، گروه یا افراد خاصی باشد و با تغییر در رأس یا بدنه هرم تصمیم گیری کنار گذاشته شود. ناشران خارجی منتشرکننده کتب مرجع دندانپزشکی که در بالا به آن‌ها اشاره شد سالیان دراز به تجربه اندوزی در انتشار مقالات و کتب مرجع پرداخته‌اند. این تجربه و توان یک شبه به دست نیامده و فراز و نشیب‌های زیادی داشته است و نمی‌تواند یک شبه ره صدساله رفت و باتجربه شد! آیا مرجع تألیف کننده این کتب در ایران از توان و تجربه ناشران خارجی که در ابتدای این مطلب به آن‌ها اشاره شد برخوردار خواهد بود؟

ناشران خصوصی وبازار ترجمه در کشور چه خواهد شد؟

امروزه در میان ناشران خصوصی کشور، رقابتی بر سر ترجمه منابع به‌روز دندانپزشکی به زبان فارسی وجود دارد به‌طوری‌که در ظرف مدت چندین ماه، یک رفرنس تازه منتشرشدهٔ به‌روز و معتبر به زبان فارسی ترجمه می‌شود. همین نوع رقابت هم برای ارائه ترجمه صحیح و سلیس وجود دارد. با معرفی شدن کتب مرجع ملی دندانپزشکی، بخش خصوصی دیگر انگیزه و رغبتی برای ترجمه کتب مرجع (که دیگر مرجع نیستند) نخواهد داشت در این میان تألیفات بسیاری از مؤلفانی که با بخش خصوصی همکاری می‌کردند هم با معرفی رفرنس‌های ملی، به حاشیه رانده خواهد شد.

درباره دکتر علی مرسلی

دکتر علی مرسلی
دندانپزشک – متخصص درمان ریشه – بورد تخصصی اندودانتیکس کرج:خیابان شهید بهشتی جنب شهرکتاب مرکزی ، ساختمان پزشکان نور واحد20/تهران،پل گیشا02188283006

4 نظرات

  1. آیلار مرادی

    این دیگه چه بلایی بود به سرمون نازل شد! … نکنه میخوان برای امتحان رزیدنتی 95 هم اینا رو رفرنس اعلام کنن؟ :/

  2. به نظرتون برای امتحان دستیاری 97 از الان این کتابا رو خوند کار درستی هست یا صبر کرد همون موقع خوند؟؟

    • دکتر علی مرسلی

      97 یعنی دو سال دیگر، برای 96 از الان شروع کنید ولی برای 97 می توانید صرفا مطالعه ی آزاد و اگر دانشجو هستید مطالعه ی خوب واحد های درسی خود را داشته باشید و نه برنامه ریزی فشرده

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *